W nawiązaniu do zapowiadanego zaprezentowania założeń „30 propozycji Energy Cities prowadzących do transformacji energetycznej obszarów miejskich” rozpoczynamy omówienie pierwszego obszaru strategicznego dotyczącego wzmacniania lokalnych podmiotów. W niniejszym materiale zaprezentujemy dwa pierwsze zakresy działań z obszaru roli władz lokalnych w procesie transformacji energetycznej obejmujących zakresy nowych obowiązków gmin oraz przepisów lokalnej władzy w celu zagwarantowania i podejmowania zrównoważonych decyzji.

1. Wzmacnianie lokalnych podmiotów

1. Obejmij kontrolę nad lokalnymi dostawcami energii
2. Zjednocz podmioty z sektora publicznego, prywatnego i innych w lokalnym sojuszu energetycznym
3. Zapewnij lokalnym budżetom ujęcie pozytywnych i negatywnych zewnętrznych skutków energetycznych
4. Współtwórz długoterminową wizję rozwoju aby na jej podstawie kreować politykę
5. Zwalczaj lokalne „ubóstwo energetyczne”
6. Daj przykład jak zmienić zarządzanie energią w gminie
7. Przygotuj „Plan działań w zakresie transformacji energetycznej”

Propozycja 1.1. Obejmij kontrolę nad lokalnymi dostawcami energii.

Zakres odpowiedzialności za dostawy energii na teren gminy określa „Prawo energetyczne”, a w naszych warunkach odpowiedzialne są za to władze lokalne, samorządowe, przy czym dostawcami i dystrybutorami energii i paliw są z reguły wyspecjalizowane spółki. Często dystrybutorem energii cieplnej w miastach są spółki miejskie. Szczególnie w przypadku, gdy dystrybucją ciepła zajmują się podmioty lokalne związane z gospodarka miejską budują często własne ciepłownie oparte np. o wykorzystanie własnych zasobów biogazu z oczyszczalni ścieków czy składowisk odpadów. Coraz częściej wkraczają tu również pomniejsi producenci ciepła i energii elektrycznej, prosumenci, skupieni np. w spółdzielniach energetycznych. Szczególnie istotne zaczyna być wykorzystanie na użytek własny paneli fotowoltaicznych na obiektach komunalnych czy w zasobach spółdzielni mieszkaniowych do produkcji ciepła, energii elektrycznej czy ciepłej wody użytkowej. Taki model lokalnego mixu energetycznego coraz bardziej ukierunkowany jest na obszarową samowystarczalność energetyczną znacząco zwiększającą bezpieczeństwo dostaw. Niemniej, taki kierunek wymaga od władz samorządowych bardzo wnikliwego współdziałania z energetyką wielkoskalową będącą podstawowym dostawcą energii. Nieustannym problemem takiego kierunku działania jest nienadążanie prac legislacyjnych do możliwego tempa transformacji lokalnych zasobów energetycznych.

Doświadczenie pokazuję, że przekazanie w ręce lokalnej administracji możliwości działania i obarczania odpowiedzialnością zawsze prowadzi do podwyższenia jakości usług. W odniesieniu do energetyki będzie to miało silny wpływ na proces transformacji, gdyż zwiększa akceptację społeczeństwa dla infrastruktury. Dodatkowo wspiera kreatywność i innowacje, a także stymuluje działania lokalne, tworząc w ten sposób ekonomiczną wartość dodaną, która pozostaje na danym obszarze.

Propozycja 1.2. Zjednocz podmioty z sektora publicznego, prywatnego i innych w lokalnym sojuszu energetycznym.

W stosunku do czasu powstania poradnika znacząco zmieniły się warunki gospodarowania, w tym zakresie szczególnie w obszarze energetyki, tak w sensie technologii wytwarzania energii, organizacji sektora, podstaw prawnych działalności jak i sytuacji geopolitycznej. Koncepcja ukierunkowana na samowystarczalność energetyczną przynajmniej w lokalnych obszarach staje się kierunkiem bardzo istotnym. Powstawanie spółdzielni energetycznych i spodziewane korzystne zmiany w tym zakresie, być może prawne zmiany zachęcające do funkcjonowania klastrów energetycznych czy kreowanie innych form działalności producentów i dystrybutorów energii, zmienią zasadniczo strukturę podmiotów zarządzania energią. Jednakże proces podejmowania kluczowych decyzji w tym względzie jest wciąż w gestii rządu i dużych firm energetycznych, które maja interes w utrzymaniu statusu quo, czyli sprzyjaniu dotychczasowego sposobu dostaw centralnych. Jednakże w interesie mieszkańców leży zjednoczenie zainteresowanych podmiotów z sektora prywatnego, publicznego oraz organizacja ich w ramach lokalnych sojuszy energetycznych lub sojuszy transformacji energetycznej. Może to mieć znaczący wpływ na kreowanie polityki energetycznej z punktu widzenia interesów ekonomicznych mieszkańców jak i zasad zrównoważonego rozwoju. Warunkami odniesienia sukcesu w tym zakresie będzie organizacja całego procesu przy udziale samorządu terytorialnego, który będzie jak katalizator dla całego procesu.

Propozycja 1.3. Zapewnij lokalnym budżetom ujęcie pozytywnych i negatywnych zewnętrznych skutków energetycznych.

Aktualny problem:

Wszelkie decyzje inwestycyjne mają wpływ na materialne i energetyczne zasoby, tak samo jak na zanieczyszcza, emisję gazów cieplarnianych i inne rodzaje odpadów. Oddziaływania poszczególnych źródeł energii pod kątem wpływu na zdrowie, na czystość powietrza czy straty zasobów będą zróżnicowane. Niektóre decyzje wpłyną na zwiększenie zatrudnienia, podczas gdy inne przyczynią się do zmniejszenia zapotrzebowania na siłę roboczą.

„Zewnętrznymi” nazywamy te koszty, które wskutek decyzji w skali mikro ekonomicznej ponoszone są przez społeczeństwo. Przyjmuje się, że ta „zewnętrzność” kosztów ma wydźwięk pozytywny, kiedy decyzje pozwalają uniknąć kosztów społecznych w wymiarze społecznym, gospodarczym oraz środowiska naturalnego. Z kolei negatywny, gdyż angażuje dodatkowe koszty społeczne w celu usunięcia szkód wyrządzonych w ekosystemie lub powoduje to utratę miejsc pracy.

Zasada „zanieczyszczający płaci” oznacza „internalizację kosztów zewnętrznych”, czyli osoba odpowiedzialna za szkodę, jest zobligowana do zapłaty poprzez podatek energetyczny bądź za pośrednictwem systemu gospodarki odpadami lub systemu uzdatniania wody. Jednakże wiele obszarów pozostaje w tej kwestii nierozpoznanych i nie usankcjonowanych. W tej sytuacji nie dysponujemy całą potrzebną wiedzą do podejmowania właściwych decyzji.

Propozycja:

Sporządzaj lokalny budżet w taki sposób, aby ukazywał on pozytywne i negatywne efekty zewnętrzne.

Doskonale, jeśli odnosiłoby się to do wszystkich pozycji w budżecie. Jednakże do rzadkości należy sytuacja, w której podstawy obliczeń byłyby akceptowalne przez wszystkie podmioty w danym kraju. Niemniej możliwe jest wykorzystanie uproszczonego systemu łatwiejszego w realizacji, bazującego na odniesieniu kosztu zewnętrznego do cen energii lub ilości wyemitowanego CO2.

Warunki odniesienia sukcesu:

• Rozpoczęcie działań od kilku symbolicznych projektów, dzięki którym decydenci będą mogli oswoić się z siłą ich własnych decyzji.
• Próba kalkulacji kosztów w przeliczeniu na tony węgla nie wydobyte lub wydobyte, jeśli są dostępne odpowiednie dane i mogą być zasymulowane scenariusze cenowe.
• Włączenie pracowników służb finansowych w obszar poruszanych zagadnień, aby stały się one im bliższe.
• Gromadzenie informacji na temat dotychczasowych doświadczeń krajów, które już przyjęły podobne rozwiązania.

Propozycja 1.4. Współtwórz długoterminową wizję rozwoju, aby na jej podstawie kreować politykę.

Aktualny problem:

Wyzwania stojące przed nami w odniesieniu do zagadnień związanych z energią i ochroną klimatu zmuszają nas do myślenia w dłuższej perspektywie o naszym społeczeństwie. Energetyczna Mapa Drogowa Komisji Europejskiej do roku 2050 dostarcza scenariuszy, które zachęcają nas do stosowania podobnych działań na poziomie lokalnym oraz do zaangażowania się w transformację energetyczną. W dzisiejszym nieprzewidywalnym świecie miasta bardziej niż kiedykolwiek potrzebują rozwijać wspólną wizję swojej zrównoważonej przyszłości, czyli takiej, której wszystkie pożądają, a więc przemyślane i niosącej nadzieję.

Jednakże nasz świat jest jak na razie zdominowany przez krótkoterminowe podejście do wielu działań. Jak możemy rozpatrywać więc działania długofalowo, kiedy media ograniczają się z przekazem informacji do jednego dnia, a rynki do zaledwie jednej godziny? Jaki użytek byłby z lokalnej polityki, gdyby ograniczała się ona do takich przedziałów czasowych?

Propozycja:

Współtwórz długoterminową wizję miasta efektywnego energetycznie o wysokiej jakości życia i dostosuj działania w poszczególnych sektorach do tego jednego celu.

Wizja wyraża nadzieje i aspiracje. Wizja zorientowana na transformację energetyczną obejmuje cele związane z obniżeniem zużycia energii i redukcją emisji gazów cieplarnianych. Stworzenie takiej prognozy na przyszłość pomoże lokalnym podmiotom zniwelować ich zasadnicze uprzedzenia oraz skompensować różnice wynikające z ich prywatnych interesów.

Warunki odniesienia sukcesu:

• Zapewnienie lokalnym podmiotom oraz wydziałom w ramach Urzędu Miasta potrzebnego im czasu co najmniej rok, aby mogli nauczyć się wspólnie działać.
• Przygotowywanie odpowiednich kadr posiadających umiejętności, które pomogą zrealizować to niekonwencjonalne działanie.
• Wykorzystanie metod stymulujących kreatywność i sprzyjających procesowi twórczemu ukierunkowanemu na wymianę poglądów, dyskusję na temat obaw i interesów sprzyjających osiąganiu wspólnych celów przez wszystkie podmioty.
• Przełożenie wizji na cele według propozycji ujętych w „punkcie 4”, a następnie na plany działania i określenie poszczególnych etapów realizacji.

Propozycja 1.5. : Zwalczaj lokalne „ubóstwo energetyczne”

Aktualny problem:

Skończyła się era taniej energii. Koszty dostępu do źródeł energii, jak również koszty produkcji i przesyłu nieuchronnie prowadzą do kolejnych podwyżek cen energii. Wprowadzenie podatku od energii i węgla zamiast podatku dochodowego obciąża również gospodarkę, przyczyniając się także do obecnej sytuacji. Opodatkowanie unikatowego produktu prowadzi do redukcji jego konsumpcji, a więc do jednego z głównych elementów transformacji energetycznej.

To powoduje, że zmierzamy do obniżenia zużycia droższej energii. Efektywność energetyczna naszych mieszkań i wyposażenia będzie wzrastać. Bardziej przemyślane podejście do planowania przestrzennego pozwoli nam wykorzystywać nowe środki transportu, prowadząc do zmiany naszych przyzwyczajeń.

W okresie przejścia rosnący odsetek populacji nie będzie w stanie opłacić kosztów związanych z ogrzewaniem i transportem, czyli dwóch zasadniczych elementów związanych z naszym codziennym życiem. Kilka krajów przyjęło plan walki z ubóstwem energetycznym z różnym skutkiem. Z pewnością działania powinny zostać podjęte na szczeblu lokalnym, gdzie problemy społeczne są lepiej rozpoznawalne.

Propozycja:

Plan likwidacji lokalnego ubóstwa energetycznego jest precyzyjną i umiejscowioną w przestrzeni diagnozą sytuacji zbiorowej jak i indywidualnej.

Taka strategia jest również potrzebna pod kątem dostarczenia zrównoważonych rozwiązań. Sytuacje awaryjne pozostają w gestii dotychczasowych służb opieki społecznej. Głównym celem jest jednak wyeliminowanie przyczyn: brak izolacji w budynkach mieszkalnych, nieefektywne systemy grzewcze oraz rozrastanie się obszarów miejskich. Transformacja energetyczna, która nie bierze pod uwagę kwestii społecznych, nie spełni swojej roli.

Warunki odniesienia sukcesu:

• Opracowanie zestawu wskaźników do monitorowania postępu zwalczania „ubóstwa energetycznego”.
• Uwidacznianie osiągniętych rezultatów.
• Nawiązanie trwałej współpracy pomiędzy wydziałami do spraw społecznych, energii i zasobów mieszkaniowych, dostawcami energii oraz wszystkimi potencjalnie zainteresowanymi partnerami.
• Połączenie działań lokalnych z planami krajowymi.
• Współpraca z innymi miastami zaangażowanymi w podobne działania.

Uwaga:

Zróżnicowane zaangażowanie w proces transformacji energetycznej umożliwia wykorzystanie zawartych powyżej sugestii gminom mniej zaangażowanym w ten proces, niemniej doświadczenia miast realizujących znaczące projekty i programy mogą wspomóc te działania. Stąd prośba redakcyjna o przesyłanie uwag tak krytycznych jak i sugestii dotyczących własnych doświadczeń realizacji zadań z zakresu energetyki rozproszonej.

Zbigniew Michniowski